Prijs Prinses Mathilde 2003

  • 04/12/2003
Zie ook:
Thema:
Plaats:

Dames en Heren,

Ik zou willen beginnen met een scherp en moeilijk citaat:

?De jeugd van tegenwoordig houdt van luxe, heeft slechte manieren, veracht alle gezag, heeft geen respect en praat als ze zou moeten werken. Jongeren spreken hun ouders tegen, kletsen in gezelschap,...en kinderen zijn echte tirannen?? . Einde citaat.

Socrates, de auteur van deze woorden, 2.500 jaar geleden, is lang niet de enige die zich zo scherp heeft uitgelaten over het gedrag van jongeren. Ook vandaag nog gaan velen akkoord met deze stelling. Is er dan niets fundamenteel gewijzigd in de beeldvorming over de jeugd? Zien volwassenen jongeren nog altijd met andere ogen dan de jeugd zichzelf ziet?

Ik denk dat we moeten vermijden, op deze vragen simplistische antwoorden te geven. Puberaal wangedrag is van alle tijden. Het kan niet zomaar weggeredeneerd worden. Velen van ons bekommeren zich, als ouders of grootouders, als politieke of maatschappelijke gezagsdragers, om de problemen waarmee tieners worden geconfronteerd. Vandaar de keuze van het Fonds dat mijn naam draagt om dit jaar de adolescent centraal te stellen. Als thema voor de Prijs 2003 hebben we gekozen: ?Jong geweld: op de tweesprong tussen kortsluiting en aansluiting?.

Tijdens de Kindertop van de Verenigde Naties in mei 2002, hoorde ik meermaals jongeren het argument weerleggen dat zij de veroorzakers zijn van problemen. ?Neen?, repliceren ze, ?wij zoeken ook samen naar oplossingen en ondersteunen elkaar; én we zijn niet alleen de toekomst, zoals volwassenen ons graag catalogeren, maar ook het heden; dus hou rekening met ons nu vandaag?.
Allemaal duidelijke boodschappen, die getuigen van een positieve ingesteldheid en van verantwoordelijkheidszin. Treffende voorbeelden ook van de vaststelling dat vele jongeren niet de dwarsliggers, de nietsnutten, de mislukkelingen zijn die sommige volwassenen graag in hen zien.
Persoonlijk moet ik zeggen dat ik tieners heb leren kennen als jonge mensen die hun mening duidelijk kunnen verwoorden, problemen erkennen én zich respectvol inzetten voor de medemens en de maatschappij.

Jongeren hebben het niet altijd makkelijk om hun plaats te vinden in deze drukke, op prestatie gerichte samenleving. Ze worden geconfronteerd met complexe familiale situaties waar ze meestal zelf niet om gevraagd hebben, maar die ze wel moeten ondergaan. Daarenboven bevinden ze zich in een wereld die steeds sneller verandert en die hen voor moeilijke keuzes plaatst waardoor ze onder druk komen te staan. Bij dit alles zijn ze nog op zoek naar hun eigen identiteit en zelfstandigheid. Van nature uit zijn tieners nieuwsgierig, altijd op zoek naar iets nieuws waarbij ze graag testen hoever ze kunnen gaan; ze zijn niet bang voor verandering en durven nog te dromen. Met vallen en opstaan ontwikkelen ze zo hun eigen persoonlijkheid.

Maar groeipijnen verhogen ook vaak hun kwetsbaarheid. Het doorlopen van het leerproces kan gepaard gaan met hevige emoties zowel bij de tiener als de ouders, leerkrachten en andere opvoeders. Soms loopt het verkeerd, want het ?puberen? houdt risicomomenten in. Sommigen raken het spoor bijster, en verwijderen zich langzaam van de maatschappij; anderen daarentegen passen zich wonderwel aan en zijn troeven voor de toekomst.

De eersten die geconfronteerd worden met probleemgedrag van hun tieners, zijn natuurlijk de ouders. Het is een moeilijke opgave tegenwoordig goede ouders te zijn. De onzekerheid treft immers ook hen; ook voor hen is onze maatschappij vaak moeilijk in te schatten. Hun angst groeit en komt meestal voort uit onbegrip. Ze kunnen hun kinderen niet altijd meer beschermen, dragen hun eigen onzekerheid op hen over en creëren op die manier spanningsvelden. De vervaging van waarden en het gebrek aan duidelijke referentiepunten in de maatschappij, overvallen niet alleen de jongeren, maar ook hun ouders en opvoeders. Jongeren, maar ook ouderen, hebben nog weinig houvast en vallen uit noodzaak terug op enkele basisregels.

De dialoog ouder-tiener moet evenwel blijven bestaan met wederzijds respect en verantwoordelijkheid. Het is belangrijk als ouder te luisteren. Het is ook belangrijk de jongere een stabiele omgeving aan te bieden, waarin hij of zij zichzelf kan ontdekken, kan groeien en zich kan ontplooien. Het gezin moet een veilige en warme thuishaven blijven, waarop de jongere met zekerheid kan terugvallen. Ouderlijke ondersteuning is essentieel.

Ook vele anderen kunnen tieners begeleiden in hun moeilijke maar cruciale groei naar volwassenheid. Tieners zoeken een klankbord bij leeftijd- en lotgenoten. Ze hangen graag rond bij vrienden die hen begrijpen zonder voortdurend uitleg te moeten geven. Deze ontmoetingen zijn trouwens belangrijk om spontane contacten op te bouwen en sociale vaardigheden aan te leren. Ze leren in groep risico?s in te schatten. Ze houden elkaar een spiegel voor, en de confrontatie met anderen, maar vooral ook met zichzelf, kan hard aankomen.
Maar ze vinden bij mekaar ook solidariteit, ze helpen elkaar door de moeilijke tienerjaren heen. Dit is des te belangrijker voor jongeren die thuis niets anders gekend hebben dan onbegrip, afwijzing, egoïsme en een gebrek aan liefde. Deze jongeren zijn heel fragiel en raken makkelijk geïsoleerd, met probleemgedrag tot gevolg. Soms moeten ze ontzettend veel moeite doen om erbij te horen. Een goede vriendenkring die hen opvangt, kan het verschil maken.
Gelukkig hebben niet alle jongeren dezelfde problemen, en krijgen velen van hen voldoende ruimte om zich te ontwikkelen zowel binnen het gezin als erbuiten.

De opvoeding van kinderen gebeurt steeds meer buitenshuis. Scholen worden geconfronteerd met taken waarvoor ze niet uitgerust zijn. Leraars staan onder druk en zien het niet meer zitten om die onrustige tieners voor te bereiden op het werkelijke leven als volwassene. De schoolcultuur is gebonden aan prestatie- en tuchteisen die soms haaks staan op de verantwoordelijkheidszin en inspraak die jongeren nastreven. En toch, over het algemeen gaat de doorsnee leerling graag naar school, is hij of zij gemotiveerd en maakt zich geen grote zorgen. De school blijft een determinerend referentiekader voor later, en jongeren zijn echt een investering waard.

Dames en Heren,

Het gedrag van jongeren in onze maatschappij lokt vaak verdeelde reacties uit. Hun kwetsbaarheid wordt nog verhoogd door een samenleving die geen duidelijke grenzen meer uittekent. De sociale controle is veel minder groot dan vroeger. Deze vervaging creëert onzekerheid en bemoeilijkt de zoektocht naar hun eigen ik.

De spanning en overlast die dit meebrengt voor jongeren én ouderen vertaalt zich vaak in gezondheidsproblemen. In ons land neemt het aantal eetstoornissen en depressies snel toe; zelfmoord bij jongeren ligt onrustwekkend hoog; overmatig gebruik ? zullen we zeggen misbruik? ? van alcohol en illegale drugs is in de mode. Waarom? Wat gaat er verkeerd? Wie draagt verantwoordelijkheid? Geen gemakkelijke vragen om zomaar te beantwoorden.

De vakliteratuur over het gedrag van jongeren is zeer uitgebreid: de enen pleiten voor een vrije opvoeding, anderen voor een strenger optreden. Waarschijnlijk ligt de waarheid ergens in het midden en moet in de eerste plaats rekening gehouden worden met de aard van het kind zelf.

De vele projecten die werden ingediend voor de Prijs 2003 getuigen van de grote inzet van opvoeders om jongeren het maximum aan kansen te geven. De laureaat van dit jaar, de vzw JONG, is hiervan een prachtig voorbeeld. Ik feliciteer de verantwoordelijken van harte voor hun goed onderbouwde trajectbegeleiding van risicojongeren. De positieve krachten van jongeren worden aangesproken en dit in relatie tot het gezin, de vriendengroep, de school, de buurt? Er wordt gestart vanuit de sterkte van de jongere. Nieuwe kansen worden gecreëerd die de negatieve spiraal van sociale uitsluiting moeten doorbreken en hen aansluiting doen vinden met de maatschappij. Van harte proficiat.

Het Fonds werd verder bekoord door het project ?De Droixhe à Rabat? dat een bijzondere vermelding krijgt voor zijn creatieve aanpak van het atelier ?kart cross? in samenwerking met de school. Het voorbereidend werk in ateliers voor de constructie van de karts, gevolgd door kartwedstrijden en als afsluiter een ?raid? naar Marokko in 2004 dragen bij tot betere verstandhouding en grotere verantwoordelijkheidszin van en onder allochtone jongens in België en het buitenland. Ik wens hen nog veel vindingrijkheid in de uitvoering van hun project.

Dames en heren,

De tienertijd verloopt niet altijd rimpelloos. Het is een periode in het leven waar jongeren doorheen moeten en de confrontatie aangaan met hun eigen kunnen, maar tezelfdertijd ook met hun beperkingen. Een periode vol paradoxen én veranderingen.

Opvoeden is vandaag de dag niet eenvoudig, een echte uitdaging voor opvoeders. Ook opvoedingsdeskundigen hebben niet altijd de juiste antwoorden voor het grijpen. Maar laat ik afsluiten met de relativerende woorden van één van hen:
?Leven met jongeren is gelukkig zelden een tragedie, eerder een tragikomedie?.

Ik dank U voor uw aandacht.